Οι μεγάλες μεταβολές δεν αρχίζουν εκ των άνω με μνημειώδη και επικά γεγονότα αλλά με μικρά κινήματα όσον αφορά τη μορφή τους, τα οποία φαίνονται ασήμαντα στον πολιτικό και τον αναλυτή που τα βλέπει από ψηλά.

-Εξεγερμένος Υποδιοικητής Μάρκος

Αύγουστος 2008. Σέρνουμε τα πυκνοκεντημένα από τα ζωύφια σαρκία μας μέσα στη λάσπη των τροπικών δασών, συντονίζοντας το βήμα μας με τους αργόσυρτους και απέριττους ρυθμούς των τσολ, των τσελτάλ, των τολοθάμπαλ και των τσοτσίλ. Η θελκτική ραστώνη της ζωής των κοινοτήτων ανατείνεται ευλαβικά στην απαλή, σχεδόν ανεπαίσθητη κίνηση του αέρα και τη στάσιμη γαλήνη της γης. Ο χρόνος ακολουθεί τους αέναους κύκλους της φύσης και παρασέρνει στην υπνωτική του περιδίνιση όλα τα κατεπείγοντα. Η ακρίβεια των χρονικών προσδιορισμών αμβλύνεται και η επ' αορίστω αναβολή του πανταχόθεν ακροαζόμενου 'ahorita' εναρμονίζεται με την αργή μα σίγουρη διαστολή του ζαπατίστικου χωροχρόνου. Οι γνώσεις θολώνουν, τα επιτακτικά άγχη λιώνουν και διαλύονται, η αξία των απλών πραγμάτων, αυτών που δίνουν αξία στη ζωή, αποκαθίσταται. Η σκέψη απεκδύεται την φαύλη επισημότητα της και γίνεται στοχασμός πηγαίος που ατενίζει το τοπίο με διάθεση ποιητική. Οι στιγμές δεν συνωστίζονται για μια καλή θέση σε μια αναμνηστική φωτογραφία. Εδώ οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να πάρουν από τη ζωή ότι χωράει η καρδιά τους όχι ό,τι χωράει στην τσέπη τους. Η ελευθερία τους δεν ξοδεύεται σε έργα σαστισμένα και επιφανειακά γιατί η ελευθερία τους είναι πολύ ακριβή αλλά και στέρεη, βαθειά ριζωμένη στη γη. Οι άνθρωποι της Τσιάπας την έσπειραν και τη φρόντισαν σα λουλούδι, και την έκαναν να ανθίσει σε μια απτή και χθόνια Εδέμ.

Τα σπέρματα του νεοζαπατισμού ανιχνεύονται σε μια ομάδα ανθρώπων με παραδοσιακές μαρξιστικές αντιλήψεις που έφτασε στις αρχές του '80 στα βουνά του νοτιοανατολικού Μεξικού με στόχο να οργανώσει ένα αντάρτικο. Η επαφή τους όμως, με τον ιθαγενικό πληθυσμό του νοτιοανατολικού Μεξικού, τους έκανε να αναθεωρήσουν τα σχέδιά τους. Η πολιτική εμπειρία των αριστερών κινημάτων ζυμώθηκε με την πολιτική κουλτούρα των ιθαγενών και οδήγησε στη διαμόρφωση ενός πολιτικού-κοινωνικού κινήματος, ενός από τα πρώτα σε διεθνή κλίμακα, εναντίον της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το οποίο είχε σαν κύρια προτάγματα τη κατάκτηση της αυτονομίας και την αναγνώριση της αξιοπρέπειας της ιθαγενικής ταυτότητας, παρατάσσοντας απέναντι στην κυβερνητική πολιτική καταστολής ένα λόγο ποιητικό, γλαφυρό και ανατρεπτικό.

Την 1/1 του Ιανουαρίου του 1994, μέρα που σηματοδότησε την είσοδο του Μεξικού στο Βορειοατλαντικό Εμπορικό Σύμφωνο, οι ζαπατίστας κατέλαβαν 5 πόλεις-δοικητικά κέντρα στην Τσιάπας. Η τότε κυβέρνηση του Μεξικού, αφού ξεπέρασε τον αρχικό της αιφνιδιασμό, απάντησε με την κινητοποίηση του στρατού. Όμως χάρη στη σθεναρή αντίσταση των ιθαγενών και την ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης η μεξικανική κυβέρνηση αναδιπλώθηκε και υποχρεώθηκε σε διάλογο, κι έτσι ξεκίνησε μια σειρά από διαπραγματεύσεις, καρπός των οποίων ήταν μια συμφωνία που αναγνώριζε την αυτονομία των κοινοτήτων αλλά δεν κυρώθηκε ποτέ νομικά. Η υποκριτική πολιτική καθώς και ο συνεχιζόμενος πόλεμος φθοράς της κυβέρνησης συνεχίζονταν με αμείωτη ένταση, με αποκορύφωμα τη σφαγή 45 ιθαγενών, μεταξύ των οποίων και παιδιά, στο Ακτεάλ το 1997. Έκτοτε, απέναντι στο πόλεμο χαμηλής έντασης και σε 70000 βαριά οπλισμένους στρατιώτες οι ζαπατίστας αντιπαρατάσσουν τη διεύρυνση της κοινωνικής βάσης της εξέγερσης, τη δημιουργία υποδομών, και ένα παγκόσμιο δίκτυο κινημάτων αλληλεγγύης και συνεχίζουν το έργο της πολιτικής τους οργάνωσης και της οικοδόμησης της αυτονομίας τους. Ένα έργο που συνεχίζεται μέχρι σήμερα κάτω από πολύ αντίξοες συνθήκες, σε ένα καθεστώς κλιμακούμενων παρενοχλήσεων, από το κράτος, τις παραστρατιωτικές οργανώσεις και τις πολυεθνικές, που διεκδικούν ομαδόν την επανάκτηση των ζαπατιστικών εδαφών.

Στα πλαίσια της συμμετοχής μας στο καραβάνι αποφασίσαμε να καταγράψουμε κάποιες ιδέες με την προοπτική να τις συζητήσουμε μαζί με ανθρώπους του καρακόλ. Το κείμενο επιδόθηκε αρχικά στο συμβούλιο καλής διακυβέρνησης της Γκαρούτσα όπου βρισκόμασταν, ενώ αντίγραφά του έφτασαν και στα άλλα συμβούλια μέσω του καραβανιού. Γενικά, είδαμε πως υπολογιστές δεν υπάρχουν στις κοινότητες παρά μόνο στα καρακόλ. H ελλιπής ηλεκτροδότηση άλλωστε τους καθιστά εν γένει είδος πολυτελείας. Στην Γκαρούτσα όπου καταλύσαμε, βρήκαμε 2 υπολογιστές σε λειτουργία, οι οποίοι προσφέρονταν για χρήση και στους επισκέπτες. Υπήρχε δορυφορική σύνδεση στο ίντερνετ, που όμως δε λειτουργούσε πάντα. Σε όλα τα συστήματα ήταν εγκατεστημένα MS-Windows. Υπολογιστές δεν υπήρχαν στο σχολείο. Μιας και γενικά δεν επαρκούν παρά μόνο για την κάλυψη κάποιων πολύ βασικών διοικητικών αναγκών, προτείναμε να οργανωθούν αποστολές χρησιμοποιημένων φορητών υπολογιστών από την Ελλάδα με στόχο να δημιουργηθεί μια υποδομή που θα δώσει τη δυνατότητα στους δήμους να εντάξουν τους υπολογιστές σε κάποιο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, στο οποίο μπορούν να βοηθήσουν αλληλέγγυες ομάδες στην Τσιάπας (πχ. από το indymedia chiapas).

Ένα ακόμη ευαίσθητο πεδίο στη λειτουργία των δήμων και των κοινοτήτων είναι η επικοινωνία. Σε πολλές περιπτώσεις, η μόνη επιλογή για τη μετάδοση ενός μηνύματος είναι η φυσική μεταφορά του στον παραλήπτη. Το κείμενό μας πχ. παραδόθηκε σε τρια άλλα καρακόλ, χέρι με χέρι, με το περιπολούν βαν του Καραβανιού. Είναι επομένως σημαντικό να διερευνηθεί τη δυνατότητα σύνδεσης των καρακόλ και των κοινοτήτων με στόχο τη διευκόλυνση της μεταξύ τους επικοινωνίας, όπως επίσης και να εκτιμηθεί και να αναβαθμιστεί το επίπεδο ασφάλειας που παρέχουν τα υπάρχοντα επικοινωνιακά μέσα.

Κατά την παραμονή μας στις κοινότητες είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη συνεχιζόμενη προσπάθεια των συντρόφων να οικοδομήσουν, με μέσα πενιχρά, προϋποθέσεις για μια καλύτερη ζωή. Υπάρχουν πρωτοβουλίες σε πολλούς τομείς με προμετωπίδες, την παιδεία και την υγεία, στις οποίες σημειωτέον, παρά τις συντηρητικές ιθαγενικές παραδόσεις, οι γυναίκες έχουν ολοένα ενεργότερο ρόλο. Σε αυτές τις προσπάθειες, μια συστηματική τεκμηρίωση θα μπορούσε να συμβάλλει στη διαφύλαξη της ιθαγενικής παράδοσης και της ιστορικής μνήμης (πχ. ένα wiki για την καταγραφή των παραδοσιακών φαρμακευτικών βοτάνων).

Παράλληλα, διαπιστώσαμε ότι σε κάποιους τομείς υπάρχει ακόμη κάποια υστέρηση. Σε πολλές περιπτώσεις ήρθαμε αντιμέτωποι με την εικόνα ξεθωριασμένων πλαστικών συσκευασιών που λιάζονταν άτακτα πάνω στο χώμα. Το πλαστικό είναι κάτι νέο στις κοινότητες, με αποτέλεσμα η αποκομιδή του να μην έχει τύχει ακόμη ανάλογης προσοχής. Για την ευαισθητοποίηση των ανθρώπων ως προς τους κινδύνους που κρύβει το πλαστικό για το περιβάλλον, μπορεί να οργανωθεί μια εκστρατεία ενημέρωσης για την επαναχρησιμοποίηση των μη ανακυκλώσιμων απορριμάτων (με έντυπα, συζητήσεις, εργαστήρια) κλπ.

Στη συνάντηση που είχαμε με το συμβούλιο διευκρινίσαμε ότι πρόθεσή μας είναι να προχωρήσουμε βοηθώντας σε μια από κοινού συγκρότηση κάποιων διαδικασιών συλλογικής συγκρότησης γνώσης, και όχι να αναλάβουμε το ρόλο των διαχειριστών ή των δασκάλων. Η συζήτηση δε μπόρεσε να προχωρήσει σε βάθος, μιας και δεν υπήρχε κάποιος με γνώσεις υπολογιστών στο συμβούλιο. Μας πρότειναν να ρίξουμε μια ματιά σε κάποια προβλήματα που υπήρχαν (ένας υπολογιστής κι ένας εκτυπωτής εκτός λειτουργίας). Το πρόβλημα του εκτυπωτή λύθηκε με την εγκατάσταση των οδηγών, ενώ ο υπολογιστής έφυγε για επισκευή πριν την επίσκεψή μας στο γραφείο της πολιτοφυλακής, όπου βρισκόταν.

Και για το τέλος, ένα παραλειπόμενο: στην ομιλία του στην Γκαρούτσα, ο Υποδιοικητής Μάρκος μας κάλεσε όλο ενθουσιασμό να μαζέψουμε ινδική κάνναβη από τις φυτείες της Γκαλεάνα, όπου, κατά τον ομοσπονδιακό στρατό, που είχε εφορμήσει στην περιοχή προ ημερών, ευδοκιμεί το είδος. Δυστυχώς, η συγκομιδή μας ήταν απελπιστική. Όσο κι αν κυλιστήκαμε στο υγρό χώμα, αψηφώντας την αίσθηση του νερού που διαπερνά το τελευταίο στεγνό ζευγάρι κάλτσες, μαριχουάνα δε βρήκαμε πουθενά. Η απογοήτευση ήταν ανάγλυφη στα πρόσωπα των ανθρώπων. Τότε ήταν που χάθηκε το τελευταίο ίχνος εμπιστοσύνης στην κυβερνητική προπαγάνδα...